Fanatizm, çokça kullandığımız bir kavram olmasına rağmen üzerinde uzlaşma sağlanmış bir tanıma sahip değildir; özellikle “fundamentalizm” ile sık sık karıştırılır. Örneğin “fundamentalizm” kavramının yaygın kabul gören bir tanımı şöyledir: “Fundamentalizm, belirli ilkelerin muhtevasına bakılmaksızın, karşı çıkılmaz ve üstün bir otoritesi olan temel ‘hakikatler’ olarak tanındığı bir düşünce stilidir.” Ama böyle bir tanım, tanımlayanı bile tam olarak ikna edemez ardından şunları söyleme gereği duyar: “Bu bağlamda belli başlı fundamentalizmlerin, destekleyicilerinin doktrine ait kesinlikten gelen ciddiyet ve coşkuyu göstermeye eğilimli olmalarının dışında ortak yönleri çok azdır veya hiç yoktur. Her ne kadar genellikle dinle ve kutsal metinlerin mot-a-mot anlamıyla birlikte anılsa da, fundamentalizm siyasi akidelerde de bulunur. Liberal şüpheciliğin bile, bütün teorilerden şüphe edilmesi gerektiğine (bu teorinin kendisi hariç) ilişkin teorisinin bu temel inancı kapsadığı söylenebilir.”1

Gerçekten de fundamentalizmi “Kendisi için doğru olduğunu düşündüğü şeyin başkaları için de öyle olması gerektiğini düşünme, buna bağlı olarak da başkalarına belli doğrular dayatma tavrı”2 veya “Bir inanç/görüş sisteminin orijinal veya temel prensiplerine tam ve sorgulanmaz bir inançla bağlanma”3 olarak tanımlarsak, onu herhangi bir dinle veya kitapla sınırlı tutamayız. “Fundamentalism” pekala, herhangi bir ideolojik ve hatta doğruluğu her zaman tartışılabilir olan bir felsefi doktrinle ilgili de olabilir. “Fundamentalizm”, zaman içinde teolojik bir terim olmaktan çıkmış, dinle ilgisi olmayan bir çok düşünce sistemini de kapsayacak şekilde anlam kaymasına uğramış ve sonradan kazandığı anlamlar kelimenin ilk anlamının ötesine geçmiştir. Fundamentalizm kavramındaki anlam genişlemesi ve anlam kayması, süreç içinde, “fanatizm”in anlam alanına kadar uzanmış ve iki kavram neredeyse eş anlamlı hale gelmiştir. “Bir felsefi, siyasal, ideolojik görüşe veya bilimsel iddiaya karşı sorgu ve eleştirisiz tam teslimiyet; bir görüş veya tavrın şiddete bile başvuracak ölçüde savunuculuğunu yapmak. Benimsenen bir görüş, düşünce veya tavrın tartışmaya açılmadan, bütün eleştirilerin dışında tutularak savunulması. Ateşli taraftarlık; körü körüne bağlılık”4 şeklinde tanımlanan “fanatizm”i “fundamentalizm”den ayırt etmek imkansızdır. Bu tartışmalardan ulaşılan genel sonuç, fanatizm ve fundamentalizm kavramlarının zamanın ruhuna uygun biçimde birbirine yakınlaştığıdır. Bu kavramlarla anlatılmak istenen aşırılık, dışlayıcılık, karşıtlık ve dogmatizm şeklinde özetlenebilecek dört temel nitelik üzerine inşa olan bir sosyopsikolojik bir olgular demetidir. Bu olgular demetini Türkçedeki “bağnazlık” sözü çok iyi betimlemektedir. Fanatizmi bağnazlık olarak anlayınca, onun tam karşı kutbunda da esneklik, kapsayıcılık, kabuledicilik, ötekine saygı nitelikleri üzerine bina olan bir başka sosyopsikolojik olgular demeti “hoşgörü”nün silüetini görürüz. Biz bu yazı dizimizde “fanatizm” adı altında, hoşgörünün karşı kutbunda yer aldığını varsaydığımız dört özelliği içeren bir tanım alanınından bahsedeceğiz.